Wanneer je een administratief formulier invult of een persartikel leest, duiken de termen « immigrant » en « emigrant » vaak op zonder dat je weet welke je moet gebruiken. Het probleem komt niet voort uit een gebrek aan vocabulaire: het is een kwestie van geografisch perspectief. Het begrijpen van het verschil tussen immigreren en emigreren komt neer op de vraag vanuit welk land je de verplaatsing van een persoon observeert.
Immigrant, buitenlander, afstammeling van een immigrant: drie categorieën die de pers door elkaar haalt
De meeste beschikbare uitleg online beperkt zich tot het tegenoverstellen van de prefixen « em- » (buiten) en « im- » (binnen). Deze taalkundige benadering is correct, maar verbergt een concreter probleem: in het Franse publieke debat worden regelmatig drie verschillende statistische begrippen door elkaar gehaald.
Het Insee definieert een immigrant als een persoon die als buitenlander in het buitenland is geboren en in Frankrijk woont, ook al heeft deze inmiddels de Franse nationaliteit verkregen. Een buitenlander kan daarentegen heel goed in Frankrijk zijn geboren en nooit een grens hebben overschreden. Een afstammeling van een immigrant is tenslotte in Frankrijk geboren uit minstens één immigrant ouder.
Deze onderscheidingen zijn geen subtiliteiten van statistici. Wanneer een media koppen over het « aantal immigranten in Frankrijk » en daarbij buitenlanders die op het grondgebied zijn geboren meerekent, produceert het een cijfer dat niet overeenkomt met een van de officiële categorieën. Het begrijpen van de verschil tussen immigreren en emigreren gaat ook gepaard met het begrijpen van deze statistische kaders, anders vergelijk je incompatibele gegevens.
Emigreren en immigreren: dezelfde reis gezien vanaf twee oevers
Je kunt het mechanisme samenvatten in één zin: emigreren is je land verlaten, immigreren is een ander land binnenkomen. Dezelfde persoon is dus tegelijkertijd een emigrant (vanuit het perspectief van haar land van herkomst) en een immigrant (vanuit het perspectief van het gastland).
De prefixen als praktische richtlijnen
De prefix « em- » komt van het Latijnse « ex », wat « buiten » betekent. Je emigreert buiten je huis. De prefix « im- » komt van « in », wat « binnen » betekent. Je immigreert in een nieuw land. Dit etymologische detail is de meest betrouwbare manier om niet meer te twijfelen.
Concrete voorbeelden om het onderscheid vast te leggen
- Een persoon verlaat Marokko om in Frankrijk te wonen: zij emigreert uit Marokko en immigreert in Frankrijk. Vanuit Marokko gezien is het een emigrant. Vanuit Frankrijk gezien is het een immigrant.
- Een Fransman vertrekt om zich in Canada te vestigen: hij emigreert uit Frankrijk (het is een Franse emigrant) en hij immigreert naar Canada (het is een immigrant volgens het Canadese recht).
- Een Italiaanse familie die in de jaren 1950 in Frankrijk arriveerde, emigreerde uit Italië en immigreerde in Frankrijk. Als de leden de Franse nationaliteit hebben verworven, blijven ze statistisch gezien immigranten volgens de definitie van het Insee, omdat ze als buitenlanders in het buitenland zijn geboren.
De veelvoorkomende valstrik is te geloven dat een immigrant geen immigrant meer is wanneer hij de nationaliteit van het gastland verkrijgt. Juridisch gezien, ja. In Franse statistieken, nee.
Expat of migrant: een vocabulaire dat niet neutraal is
In het dagelijks gebruik valt een verschil in behandeling op. Een Franse kader wordt « expat » genoemd wanneer hij naar Londen wordt gestuurd. Een Senegalese arbeider die in Marseille aankomt, wordt « migrant » of « immigrant » genoemd. Beiden hebben echter hun land verlaten en zijn in een ander land geïmmigreerd.
Het gekozen woord weerspiegelt vaak een machtsverhouding meer dan een juridische realiteit. De termen « expat » en « immigrant » komen niet voor in verschillende wettelijke categorieën. Het Franse recht kent alleen buitenlanders in een reguliere of onregelmatige situatie, en immigranten in statistische zin.
Deze asymmetrie in vocabulaire heeft concrete gevolgen. Wanneer we het hebben over « Franse expats in Quebec », impliceren we een vrijwillig, professioneel, tijdelijk vertrek. Wanneer we het hebben over « immigranten » in een wijk, verschuift de connotatie naar duurzame vestiging, culturele verschillen, soms zelfs kwetsbaarheid. Beide situaties vallen echter onder hetzelfde migratiemechanisme.
Hoe het onderscheid tussen immigreren en emigreren dagelijks te onthouden
De eenvoudigste methode is gebaseerd op de richting van de blik. Je stelt jezelf één vraag: vanuit welk land beschrijf ik de situatie?
- Als we ons in het land van vertrek bevinden, emigreert de persoon. We spreken van emigratie, emigrant, emigrant.
- Als we ons in het land van aankomst bevinden, immigreert de persoon. We spreken van immigratie, immigrant, immigrant.
- Als we de beweging zelf beschrijven, zonder partij te kiezen voor de ene of de andere kant, gebruiken we « migreren » of « migratie », een overkoepelende term die neutraal blijft.
Een andere geheugensteun bestaat uit twee letters: « E » als « Exit », « I » als « In ». Het is schematisch, maar het werkt in de meeste gevallen.
Waarom « migrant » de overhand heeft gekregen in de pers
Sinds enkele jaren heeft de term « migrant » zich opgelegd in de Franstalige media. Het heeft het voordeel om de keuze tussen immigrant en emigrant te vermijden en om een persoon in beweging te beschrijven zonder deze in een status te verankeren. De meningen hierover variëren: sommige taalkundigen beschouwen het woord als respectvoller, anderen zijn van mening dat het de administratieve realiteit van de vestiging vervaagt.
Ongeacht de gekozen term blijft de mechaniek identiek. Een persoon verandert niet van aard door een grens over te steken: het is het perspectief van de waarnemer dat het gebruikte woord bepaalt. Dit principe in gedachten houden is voldoende om niet meer te verwarren tussen emigreren en immigreren, of het nu gaat om een Franse opdracht, een gesprek of het lezen van een officieel rapport.
